Türk Toraks Derneği Çevre Sorunları ve Akciğer Sağlığı Çalışma Grubu "Havamıza ve Suyumuza Siyanür ve Ağır Metaller Yağdı" Açıklaması

Giresun'a bağlı Şebinkarahisar’ın Yedikardeş Köyü'nün hemen üzerinde bulunan Nesko Madencilik AŞ'ye ait maden ocaklarında kullanılan siyanür atıklarının depolandığı havuzların setleri önceki gece yıkıldı. Maden tesisi “Kurşun-Çinko-Bakır Cevheri Zenginleştirme (Flotasyon) tesisi, atık depolama alanı ve su depolama barajı" olarak yapılandırılmıştır. Bölge sakinlerinden alınan bilgilere göre, patlamanın etkisiyle yakındaki dereye akan zehirli atıklar ( Siyanür, kurşun, bakır ve çinko), Kılıçkaya Barajı’na ulaştı. Bu atıklar suyun dereye karışmasıyla birlikte, çevre köylerden olan Yedikardeş Köyü sakinlerinin bahçelerine de ulaştı. Çıkarılan cevherin açık havada kimyasal işlemlerle (siyanürle, sülfürik asitle ve başka kimyasallarla) yıkanmasıyla ilk aşamada çevreye yüksek miktarlarda toz, katı atık, gaz, ağır metal ve kirli sıvılar yayılır ve çok büyük miktarlarda su tüketilirken; ikinci aşamada başta kükürtlü olmak üzere zehirli gazlar yayılmaktadır. Bu da madenciliğin çevreye ve insan sağlığına en fazla zarar veren kısmıdır. Ayrıca Kurşun bir ağır metaldir ve çocuklarda- erişkinlerde bilişsel fonksiyon bozukluğundan beyin hasarlarına kadar ciddi etkileri vardır.

Ağır metaller ve Siyanür başta olmak üzere tüm zehirli atıkların doğaya ve insan sağlığına zararlı etkileri ortaya çıkacaktır. Bu etkilerin bir kısmı zehir miktarına bağlı olarak akut çıkabileceği gibi, 3 yılı aşkın süreyle doğamızdan temizlenmeyerek kronik maruziyete de yol açacaktır. Kirli atıkların içerisindeki maddeler acil olarak tespit edilmeli, olası etkileri kamuoyu ve orada yaşayan halkla paylaşılmalıdır.

Siyanür ve Başlıca Etkileşimleri:

Siyanürün üretildiği ya da kullanıldığı iş alanları; çelik, elektroliz, madencilik, gümüş ve altın arıtma, metal temizleme, sentetik lif, plastik, boya, pigment ve naylon üretimi ile analitik kimyadır. Siyanür insektisid ve fumigan (mantar öldürücü) olarak da kullanılmaktadır.

Siyanür gazı (hidrojen siyanür) ve tuzları solunum ya da ağız yoluyla insan vücuduna girer. Deri yoluyla emilimi çok az ve yavaştır. Solunum ya da ağız yoluyla alınan siyanür vücutta tüm dokulara dağılır. Siyanür metabolitleri büyük oranda idrarla, az miktarda ise akciğerlerden atılır. Hidrojen siyanürün yarısının havadan temizlenmesi için gerekli süre (yarılanma ömrü) 1-3 yıldır.

Siyanür genellikle yer altı suyuna karışmaz. Bununla birlikte endüstriyel atıkların ve çöplüklerin bulunduğu alanlarda yeraltı suyunda yüksek düzeylerde saptanabilir.

İnsanda plazmada normal sınırları 0-14 µg/dL’dir. Siyanüre maruz kalımdan hemen sonra ölçülecek kan siyanür ve tiyosiyanat düzeyleri biyolojik belirteç olarak kullanılabilir. Hava kirliliği bulunmayan yerlerde Hidrojen Siyanür düzeyi 0.160-0.166 ppm’dir. İçme suyunda 0.2 mg/L’yi geçmemelidir.

Akut siyanür zehirlenmesi bulguları kanda siyanür düzeyi 0.05 mg/dL olduğu zaman başlar, ölüm 0.3 mg/dL ve üzerinde görülür. Ağız yoluyla 1.52 mg/kg siyanürün alınması öldürücüdür. Havadaki hidrojen siyanür gazına maruz kalımda ise yaşamı tehdit edici etkiler 110 ppm’in üzerindeki düzeylerde başlar. Tablo1’de Siyanürün etkileri görülmektedir.

Tablo 1: Siyanür Etkileri

*Siyanür kanserojen değildir. Deneysel ortamda DNA parçalanmasına neden olan genotoksik etkileri saptanmıştır.

Sonuç ve Yorum

Şebinkarahisar’da atık tesisindeki barajda çökme sonucu çevreye ve havaya saçılan Siyanür tuzu ve Hidrojen Siyanür gazının insan sağlığına etkilerinin öngörülebilmesi için aşağıdakilerin yapılması gereklidir:

Bölgede hava ve su örneklerinde Siyanür düzeyleri periyodik olarak ölçülmeli, havadaki Hidrojen Siyanür 18 ppm’in, sudaki Siyanür 0.2 mg/L’nin üzerinde ise insan sağlığı için tehlike başlangıcı sayılmalıdır. Bu durumda özellikle kronik zehirlenmeyi önlemeye yönelik önlemler alınmalıdır.

Madendeki tüm ağır metallerin ölçümü yapılmalıdır. Hem toksik doz hem de kümülatif doz sağlık ve çevre etkilerini değerlendirmek için bağımsız bir heyet kurulmalı ve rapor hazırlanmalıdır.

Çevreye saçılan Siyanürün ve ağır metallerin akarsulara karışarak deniz canlılarına zararı olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle çevredeki akarsulardan alınan örneklerde periyodik olarak Siyanür ve ağır metal düzeyi ölçümü yapılmalıdır.

Suya karışan siyanürün kontrolü için; içme suyu günlük analizlerle siyanür ve diğer ağır metal düzeyleri yönünden kontrol edilmeli, kabul edilebilir sınırların üzerine çıkıldığında bölgeye dışarıdan içme suyu sağlanmalıdır.

Türk Toraks Derneği sürdürebilir geleceği temel hedefe koyar. Kalkınma öncelikli ve çevreyi, doğayı, ekosistemi öncelemeyen yatırımların karşısındadır. Çevre etki değerlendirilmesi yanında sağlık etki değerlendirmesi yapılmalıdır. Yatırımlar yapılırken ekosistemi önceleyen politikalara ihtiyaç vardır.

Yerin üstü her zaman yeraltından daha değerlidir. Doğada madencilik amacıyla yapılan müdahalelerin geri dönülemez sonuçları olabilir. Şebinkarahisar’da çöken Siyanür havuzları, doğaya saçılan ağır metaller ve kimyasallar ne kadar iyi planlanmış olsa bile, artan iklim krizi-öngörülemez nedenleri ile yıllardır yapılan uyarıların dikkate alınmamasının sonuçlarını gözler önüne sermiştir. Yörede acilen ekolojik acil durum ilan edilmeli ve yapılması gereken ölçümler yapılarak hakla şeffaf bir şekilde paylaşılmalı, yörede yaşayanların korunması sağlanmalıdır.

Türk Toraks Derneği Çevre Sorunları ve Akciğer Sağlığı Çalışma Grubu

Türk Toraks Derneği Merkez Yönetim Kurulu

Kaynaklar

1-  https://www.ttb.org.tr/images/stories/file/TTB_SIYANUR_RAPOR.pdf

2- https://www.maden.org.tr/resimler/ekler/7257e81a3449825_ek.pdf

3- https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/07cb7ce7dbd6efc_ek.pdf