Göğüs Hastalıkları uzmanı veya araştırma görevlisi olarak her gün bir çok mesleki konuda sorunlar yaşıyoruz, tartışıyoruz. Ancak tartışmalarımız, fikirlerimiz hep sözde kalıyor. Halbuki söz uçar gider, yazı kalır. Bu sütunda sizlerle çeşitli konularda geleceğe ışık tutacak tartışmalar yapmak istiyoruz. Sizleri burada görmek için hemen aklımıza gelen bir kaç başlığı yazalım;

Sayın Editör,

Sizlere uzunca bir süredir zihinlerimizi kurcalayan ancak pek dile getirilmeyen veya sürekli olarak geçiştirdiğimiz bir konuyu açmak istiyorum.

Bilimsel etik!
Öncelikle ulusal boyutta, zaman zaman da uluslararası boyutta tanık olduğum(uz) bazı olaylar bilimsel (!) alanda her zaman etik kurallara uyulmadığını göstermektedir. Farklı dergilerde çok kısa aralıklarla birbiri ardına yayınlanan iki (2) ayrı makale üzerine kişisel anlamda rahatsızlık verici bu durumu gündeme getirmek ve bu konudaki görüşleri almak, belki de interaktif bir tartışma başlatmak gerekir diye düşünüyorum.

Kuruluş aşamasında tek başıma tüm görevleri yüklendiğim, daha sonraları bana katılan diğer uzmanlarla birlikte çalışarak Anabilim dalı başkanlığını da yürüttüğüm kurumdan ayrıldıktan sonra halen ‘serbest hekim’ lik yapmaktayım. Bu süreç zarfında doğal olarak gerek poliklinikte gerekse yatarak pek çok hasta takip edilmiş, bunun sonucu olarak çeşitli ilginç vakalarla karşılaşılmış, aynı zamanda akademik yaşamın gerektirdiği retrospektif ve prospektif bazı araştırmalar yapılmıştır. Bilimsel çalışmalarımı(zı)n bir kısmı öncelikle kongrelerde bildiri olarak sunulmuş, arkasından da makale olarak dergilerde yayınlanmak üzere metin haline getirilmiş ve/veya getirilmesi planlanmıştır.

Dolayısıyla gerek hali hazırdaki yazıların gerekse bildiri halindeki çalışmaların vb. metin haline getirildikten sonra makale şeklinde yayınlanması bilindiği üzere uzunca bir zamanı gerektirmektedir. Ancak kısa bir süre önce örneklerine rastlanan ‘etik kuralların ihlali’ nin ortaya çıkardığı bir gerçek var ki o da bilimsel çalışmanın yapıldığı kurumdan ayrılan araştırmacının tüm haklarının kolaylıkla göz ardı edilebileceği hatta çiğnenebileceğidir! Biraz zihnimizi zorlayacak olursak benzer davranışlara maruz kalanlarımızın sayısı hiç de az değildir. Öyleyse bilimsel aktivitelerde yer alan ve hatta bizzat planlayıp gerçekleştiren, sonuçlarını yorumlayıp değerlendiren kişilerin şu veya bu nedenle o kurumdan ayrıldıktan sonra yapılan bu bilimsel çalışmalarda hakları var mıdır?

Cevap evetse bunun sınırları nedir, nereye kadardır?

Aksi durumda sorumluluk kime aittir? Çalışmanın yapıldığı kuruma mı, çalışmada adları geçen yazarlara mı, çalışmanın yayınlandığı dergilerin editörlerine mi? Yoksa şimdiye kadar olduğu gibi ortada ne bir sorumluluk -daha doğrusu bir sorumsuzluk- ne de sorumlu bulunamayacak mıdır?

Bu yazının çıkış noktasını oluşturan konuyla ilgili olarak her iki makalede de adı geçen kurumun dekanlığından gelen cevabi yazıda "fakülte öğretim elemanlarının, bağımsız yayın organlarında yayımlanan bilimsel yazılarına ilişkin yasal ve etik sorumlulukların bireysel olması nedeniyle değerlendirme yapılmadığı" belirtilmiştir. Görülüyor ki teorideki bilimsel ahlak kurallarının pratik açıdan geçerliliği olmadığı gibi, yasal açıdan da bir sorun teşkil etmediği?

Cevap hayırsa bunun doğrusu nedir, nereye kadardır?

Benzer sorunlara dünyada da rastlanmakta ve yavaş yavaş konu çeşitli platformlarda dile getirilmektedir. Geçtiğimiz yıl içinde ülkemizin köklü bir üniversitesinin iki ayrı bölümünde uluslararası etik kuralların ihlali sonucu bazı nahoş durumlar ortaya çıkmış ve konu ile ilgili hemen bir soruşturma açılmıştır. Sonuçları hakkında tam bir bilgim olmamakla beraber böylesine ciddi bir yaklaşımın –belki de ilk defa- olduğu da ortadadır. Dolayısıyla bu konuda bir yaptırım olmalı mıdır yoksa ‘bu ne ilk ne de son’ denip bir kez daha unutulmalı mıdır?